Kakejiku — Một nét Nhật trong không gian sống

Có những bức tranh khiến người ta muốn bước lại gần. Cũng có những bức chỉ cần treo lên, cả gian phòng đã như chậm lại.

Một triền núi chìm trong sương, đôi hạc bên cội tùng, nhành hoa vừa hé hay nét thư pháp phóng khoáng… Tranh cuộn Nhật Bản mang vẻ đẹp của sự thanh nhã, để người ngắm có thể tìm thấy một khoảng yên giữa đời sống thường ngày.

Được gọi là Kakejiku (掛軸), tranh cuộn là nơi hội họa, thư pháp và kỹ thuật bồi tranh gặp nhau. Vẻ đẹp hiện diện trong nét bút, trong sắc vải bao quanh và cả khoảng trống mà tác phẩm dành cho người thưởng thức.

Tranh cuộn Nhật là gì?

Kakejiku là tranh hoặc thư pháp được bồi trên một nền mềm, có dây treo phía trên và trục cuộn phía dưới. Khi mở ra, tác phẩm hiện diện trọn vẹn trên tường; khi cất lại, cả bức tranh thu gọn quanh một trục nhỏ.

Phần tranh chính thường nằm trên giấy hoặc lụa, được nâng đỡ bởi các lớp giấy bồi và bao quanh bằng phần viền vải. Sự kết hợp ấy tạo nên dáng vẻ mềm mại, thanh thoát đặc trưng của tranh cuộn Nhật.

Một dòng nghệ thuật đi qua nhiều thế kỷ

Tranh cuộn Nhật có cội nguồn từ truyền thống tranh treo Đông Á, tiếp nhận ảnh hưởng từ Trung Hoa và gắn với sự truyền bá Phật giáo. Từ những hình tượng tôn giáo, loại hình này dần mở rộng sang phong cảnh, hoa lá, con người và thư pháp.

Qua nhiều thế kỷ, Kakejiku tìm được vị trí riêng trong ngôi nhà Nhật, đặc biệt ở tokonoma — hốc trưng bày trang trọng của căn phòng truyền thống. Sự phát triển của trà đạo từ cuối thời Muromachi đến thời Edo cũng góp phần làm tinh tế hơn nghệ thuật bồi và thưởng tranh.

Người Nhật thường thay tranh theo mùa hoặc những dịp gặp gỡ đặc biệt. Bức tranh được chọn như một lời chào kín đáo của chủ nhà: gửi vào không gian một sắc mùa, một ý niệm, một tâm tình.

Từ nét bút đến một bức tranh hoàn chỉnh

Một bức Kakejiku truyền thống được hoàn thiện qua hai công việc: sáng tác phần tranh hoặc chữ, rồi bồi, biểu tranh — hyōsō.

Người thợ lựa chọn vải viền, phối màu và cân chỉnh tỷ lệ để tác phẩm có một diện mạo hài hòa. Phần tranh và vải được gia cố bằng giấy, ghép nối, bồi phía sau rồi hoàn thiện dây treo và trục cuộn.

Ẩn sau bề mặt mỏng là nhiều lớp giấy nâng đỡ tác phẩm. Trong kỹ thuật truyền thống, giấy washi được lựa chọn theo đặc tính phù hợp để tạo độ bền và độ mềm cần thiết.

Một sắc viền trầm có thể làm nét mực thêm sâu; một nền vải thanh nhã có thể khiến cành hoa trở nên dịu dàng. Vì thế, phần bồi cũng góp tiếng nói vào vẻ đẹp của toàn bộ bức tranh.

Những thế giới nhỏ trong tranh cuộn

Mỗi chủ đề mở ra một cách cảm nhận. Trong bộ sưu tập của Tranh cuộn Nhật Bản, anh chị có thể tìm tranh theo những nhóm gần gũi sau:

Thưởng tranh, bắt đầu từ một sự đồng cảm

Người mới chơi không cần biết hết tên tuổi họa sĩ hay các trường phái. Có thể bắt đầu bằng một bức khiến mình muốn nhìn lâu hơn, rồi từ đó tìm hiểu chất liệu, nội dung và câu chuyện của nó.

Hãy dành cho tranh một khoảng tường thoáng, vừa với kích thước tổng thể. Một bình hoa, món trà cụ hoặc chiếc bàn gỗ giản dị có thể làm bạn cùng tác phẩm. Phòng khách, phòng trà hay góc đọc sách đều có thể trở thành nơi thưởng tranh.

Thỉnh thoảng thay một bức khác cũng là cách làm mới không gian. Cùng một gian phòng, tranh sơn thủy đem đến sự rộng mở; hoa điểu thêm sắc dịu dàng; đôi vợ chồng hay đàn gà lại gợi hơi ấm gần gũi.

Điều làm nên giá trị của một bức tranh

Với người thưởng thức, giá trị đầu tiên là vẻ đẹp và cảm xúc mà tác phẩm đem lại. Với người sưu tầm, còn có tác giả, chất lượng sáng tác, niên đại có căn cứ, nguồn gốc, tình trạng và nghệ thuật bồi tranh.

Kakejiku có thể chứa tranh vẽ tay, thư pháp viết tay hoặc bản in. Chữ ký, triện và hộp đi kèm là những dấu mối để tìm hiểu; cần xem xét cùng các bằng chứng khác khi xác định tác giả và tính nguyên gốc.

Ở tranh cũ, sắc giấy ngả nhẹ hay dấu thời gian có thể tạo một cảm giác riêng. Khi lựa chọn, vẫn nên xem rõ các vết ố, nếp gấp, sờn mép và mức độ ảnh hưởng đến tác phẩm. Sự hiểu biết giúp niềm yêu thích có thêm một nền tảng vững vàng.

Gìn giữ để còn được ngắm lâu dài

Tranh nên được treo ở nơi khô thoáng, tránh nắng trực tiếp, nước bắn, nguồn nhiệt và gió mạnh. Khi mở hoặc cuộn, hãy thao tác chậm, đỡ trục và tránh kéo phần giấy, lụa.

Lúc cất, cuộn nhẹ theo trục có sẵn, đặt trong hộp hoặc bao bảo vệ sạch, khô. Không dùng khăn ướt để lau mặt tranh, tự tẩy vết ố hay ép nếp gấp; những hư hỏng cần được người có chuyên môn kiểm tra. Luân phiên trưng bày cũng giúp giảm thời gian tác phẩm tiếp xúc với ánh sáng.

Một bức tranh hợp lòng

Tại Tranh cuộn Nhật Bản, mỗi bức tranh cuộn Nhật Bản được giới thiệu bằng hình ảnh, nội dung và thông tin tình trạng để anh chị thuận tiện tìm hiểu, lựa chọn.

Có người tìm một cảnh núi xa, có người yêu đôi hạc, có người muốn gửi lời chúc qua hình tượng ông Thọ hay Thất Phúc. Hãy bắt đầu từ điều mình yêu thích. Đôi khi, chỉ một bức tranh hợp lòng cũng đủ khiến góc nhà trở thành nơi ta muốn trở về và ngồi lại lâu hơn.